Bakırcılık Ürünleri ve Çekiç Dövmeciliği

İnsanoğlunun bakırı bulması ve işlemesini öğ­renmesi M.Ö. 5000-3000 tarihlerinde Kalkolitik Çağ denilen Bakır Çağı ile başlamıştır. Şanlıurfa il sınırları içindeki Hassek Höyük, Kurban Höyük, Lidar Höyük gibi höyüklerde yapılan arkeolojik kazılarda kalkolitik çağa ait bakır kaplar, ok ve mızrak uçları ile iğne­lere bol miktarda rastlanılmıştır.

“Harran’da 1950’li yıllarda yapılan Türk-İngiliz ortak kazılarında, içkale içerisindeki bir odanın tavanının tesa­düfen çökmesi sonucu bulunan, 11. yüzyıl sonu ve 12. yüzyıl Eyyûbiler dönemine tarihlenen 199 parça nadide madeni eser bakırcılık sanatının bu bölgede ileri bir düzeyde olduğunu vurgulamaktadır” (Enginsoy, 1978). Ankara Etnografya Müzesi’nde muhafaza edilen bu bakır eserler; işlemeli havanlar, siniler, kazanlar ve çe­şitli kaplardan oluşmaktadır. Geçtiğimiz yıllarda Harran Kazıları Başkanı Dr. Nurettin Yardımcı’nın girişimleri sonucunda bu eserlerin bir bölümü Şanlıurfa Müzesi’ne getirilmesi sağlanmıştır.

Urfa’da tarihi geçmişi eskilere daya­nan bakırcılık sanatı 1975 yılına kadar önemini korumuş, Kazancı Pazarı ve Hüseyniye Çarşılarındaki dükkânlarda çok sayıda usta tara­fından sürdürülmüştür. “1960’lı yıllardan sonra alüminyum, plastik ve daha sonraları çelikten imal edilmiş, fab­rikasyon türü mutfak gereçlerinin piyasaya hâkim olması ile bu sanat azalmıştır.” (Kademoğlu, 2002, s. 272).

36) Hüseyniye Çarşısında Mehmet ve Mahmut Çirkin ustalar-2008

1950’li yıllarda 100 iş yerinde 300 usta ve kalfa ile sürdürülen bakırcılık sanatı günümüzde 10 iş­yeri ve 30 civarında usta ile sürdürülmeye çalışıl­maktadır. Şanlıurfa bakır işleri “dövme çekiç” tekniğiyle ün salmıştır. Urfalı bakırcı ustalarının bu teknikteki maharetleri övülmektedir. Son zamanlarda bazı genç ustalar tarafından “Kabartma Çekiç” tekniğiyle turistik amaçlı, tarihi yerleri ve özel amblemleri konu alan kabartmalı tepsiler, cezveler yapılmaya başlanmıştır (K.K.9).

Şanlıurfa Bakırcılık Ürünleri

Şanlıurfa ve çevresi mutfağının zengin olması, bulgur kay­natma, pekmez ve şire yapma, süpha yemeği, hacı yemeği, tirit gibi 300-500 kişiye verilen ziyafet­ler bakırdan yapılan mutfak gereçlerinin zengin bir çe­şitlilik göstermesine neden olmuştur. 0.70 mm ile 1.5 mm arası kalınlıklardaki düz ya da disk (yuvarlak) pirinç veya bakır levhalar işlene­rek çeşitli formlarda şekillendirilmektedir. Yemek çeşitlerinin zengin olması, her yemek türü için ayrı bir kazan ayrı bir tencere ayrı bir sahan türünün gelişmesine neden olmuştur. Mesela, Tas Kebabı yemeği için özel bir tas biçimi geliştirilmiştir ki sadece bu yemeğin yapımında kullanılır. Sac kavurma yemeği için özel saclar, pilav çeşitleri için özel lengerler imal edilmiştir. Yine aynı şekilde “Bulgur Kazanı”, “Köfte Leğeni”, “Hamur Teşti”, “Ges Teşti” (Çamaşır Teşti) gibi amacına uygun ola­rak üretilmiş kaplar vardır. Sadece bulgur ve pek­mez kaynatmada kullanılan ve “Kollu Tas” denilen tas çeşidi de özel amaçla üretilmiştir.

Kazanlar: Arap kazanı, hamam leğeni, aş kazanı (kelle kazanı), bulgur ve şire kazanı, ges kazanı (kaynar kazanı).

Kuşhanalar (Tencereler): Karpuz kuşhana, yuvarlak kuşhana ve dik kuşhana.

Tavalar: Aş tavası, yağ tavası, sac kavurma tavası, zingil tavası.

Siniler-Tepsiler: Yemek sinisi, divan sinisi, bekmez sinisi, kaburgalı sini, mangal sinisi, kadayıf sinisi, kadayıf teli sinisi, sac kavurma sinisi, çay-kahve tepsisi, şıllık tepsisi.

37) Bakır ürünler

38) Bakır ürünlerinden “Mırra Cezvesi”

Sinilerin taban yüzeylerinde yıldız, kartal, kuş, balık gibi figürler, selvi ve çiçek gibi bitki motiflerin yer aldığı dövme ve oyma tekni­ğinde zengin süslemeler yer alır.

Tepsilerde, son yıllarda kullanılmaya başlanan kabartma tekniğindeki süslemelerde, isim, amblem, hat eserleri örnekleri, Şanlıurfa’nın turistik yerleri­nin görünümleri gibi motifler kullanılmaktadır.

Lengerler-Süzekler: ayaklı lenger, düz lenger, kaburgalı lenger, kuzu lengeri ve cefni (büyük kuzu lengeri).

Kebap ve pilav çeşitlerinin konulmasına yara­yan, fazla yüksek olmayan, tabandan yanlara doğru ge­nişleyen kaplara “Lenger” denilmektedir. Süzekler (Süzgeç) ise; sebze, meyve ve tahıl gibi gıdaların yıkandıktan sonra süzülmesinde kullanılan bakırcılık ürünüdür.

Sahanlar: Kapaklı kayık sahan, çukur sahan, kapaklı sahan, çirtikli sahan, kaburgalı sahan, sütlaç sahanı ve kaymak sahanı.

Sıtıllar (Kovalar): At sıtılı, beri sıtılı, yoğurt sıtı ve çocuk hamam sıtılı.

Taslar: Hamam tası, su tası, üsküre, şorba (çorba) tası, gümüş örneği tas, tas kebabı tası, kollu tas.

Leğenler-Teştler: El leğeni, slepçe, hamur leğeni (Arap leğeni), köfte leğeni, aş leğeni ve teşt.

İbrikler- Sülehyeler (Sürahiler): Abdest ibriği, sulaklık ibriği, şekerli kahve ibriği (cezve), su ve ayran sülehyesi (sürahisi).

Gümgüm ve Cezveler: Pirinç levhalardan yapılan gümgümler, acı kah­venin kaynatılmasında, cezveler ise servis yapılma­sında kullanılırlar. Üzerleri oyma ve kabartma tek­niğinde motiflerle süslenmiştir.